آیا به الفاظ نهج‏ البلاغه می‏توان استناد کرد؟

سه شنبه, ۵ خرداد ۱۳۹۴، ۱۲:۳۸ ب.ظ

آیا به الفاظ نهج‏ البلاغه می‏توان استناد کرد؟

دانسته شد که نهج‏ البلاغه شامل خطبه ‏ها، نامه ‏ها و کلمات قصار امیرالمومنین- علیه‏ السلام- است. نسبت به نامه ‏ها و کلمات قصار شکی نیست که عین الفاظ آنها معتبر و مورد استناد است، زیرا ضبط عین نامه و به خاطر سپردن جملات کوتاه متداول و آسان است، لیکن نسبت به خطبه ‏های طولانی و مفصل نهج‏ البلاغه گفته می‏شود: اگر علی- علیه‏ السلام- آن خطبه‏ ها را روی منبر یا در میدان جنگ انشاء می ‏فرموده است، چگونه می‏توان باور کرد که شنونده عین آن کلمات و عبارات را به خاطر بسپارد و سپس بنویسد، به ناچار باید گفت: آن کلمات و عبارات را به خاطر بسپارد و سپس بنویسد، به ناچار باید گفت: راویان خطب مضمون و معنائی را که به خاطر سپرده بودند با عباراتی از فکر و انشاء خود بیان کرده و می‏ نوشتند، ولی چنین توجیهی از چند جهت مورد ایراد و اشکال است: 

اول‏: چنانکه گفتیم از لحاظ فصاحت و بلاغت مورد اعجاب ادبا و دانشندان قرار گرفته و آن را از این لحاظ فوق سخن مخلوق و دون سخن خالق دانسته ‏اند و پیداست که فصاحت و بلاغت از صفات لفظ است که بای سلیس و روان و خالی از تعقید و تنافر و غرابت و مخالفت قیاس و مانند آن باشد، پس اگر الفاظ نهج‏ البلاغه را راویان انشاء کرده باشند، باید آنها را از لحاظ فصاحت ستود نه علی علیه‏ السلام را. 

دوم‏: نظیر خطبه‏ های طولانی نهج‏ البلاغه، احادیث و روایاتی طولانی از پیغمبر اکرم و ائمه اطهار (ص) در موعظه و احتیاج نقل شده است و دانشمندان علوم اسلامی، مخصوصا فقهای عظام به عین الفاظ و عبارات آنها استشهاد کرده‏ اند، چنان که تمام شارحین نهج‏ البلاغه در شرح خطب، خصوصیات لغوی و ادبی الفاظ مضبوط را ذکر می‏کنند و توضیح می‏دهند و گاهی می‏گویند: اگر بجای این کلمه آن کلمه گفته می‏شد چنین عیبی داشت و پیداست که نمی‏توان همه ‏ی دانشمندان را از چنین اشکالی غافل دانست. 

سوم‏: اشعاری مفصل و طولانی از شعرایی که در عهد امیرالمومنین- علیه‏السلام- زندگی می‏کرده‏ اند نقل شده است، که ارتجالا و بدون نوشته ‏ی قبلی انشاء شده است، مانند اشعار حسان بن ثابت در غدیر خم که 15 بیت آن در «الغدیر» نقل شده است. و اشعار قیس بن سعد و کمیت و فرزدق و نیز خطبه ‏های طولانی «سبحان وائل» و «قیس بن خارجه» که ارتجالا انشاء می‏ گشته است و اکنون در کتب ادب و تاریخ ضبط شده است. 

پس چنان که راجع به ضبط این اشعار و خطب باید بگوئیم: اعراب حافظه ‏ی قوی و حادی داشته‏ اند و عین اشعار را به خاطر می‏ سپرده‏ اند، یا نبودن نقطه و اعراب در تندنویسی آنها کمک می‏کرده است، یا روایان بعد از انشاء شاعر و خطیب از خود آنها می‏ پرسیده و می‏ نوشته ‏اند، یا به نحو دیگری که ما نمی‏دانیم عین عبارات و کلمات ضبط می‏شده است، زیرا نقل به معنی در اشعاری که وزن و قافیه‏ ی خاصی دارند غالبا غیر ممکن است، چنان که بیشتر خطب نهج ‏البلاغه هم دارای سجع و وزن کلام می‏شود و گاهی از هر دو کلمه، یک کلمه‏ ی آن دارای سجع و وزن است. مانند جملات زیر: که اتفاقا در یکی از خطبه‏ های طولانی آن حضرت به نام خطبه‏ ی «غراء» آمده است: 

نطفه دهاقا و علقه محاقا و جنینا و راضعا و ولیدا ویافعا، ثم منحه قلبا حافلظا و لسانا لافظا و بصرا لاحظا، لیفهم معتبرا و یقصر مزدجرا، حتی اذا قام اعتداله و استوی مثاله، نفر مستکبرا و خبط سادرا، ماتحا فی غرب هواه، کادحا سعیا لدنیاه، فی لذات طربه و بدوات اربه... 

هر کس اندکی آشنائی به لغت عرب داشته باشد، می‏داند که انشاء این عبارات، از امثال سبحان و قیس هم ساخته نیست و در کتب نوابغ فصحاء، نظیرش دیده نمی‏شود، از محالات عادی است که این الفاظ و عبارات با حفظ سجع و وزن تبدیل و تغییر داده شود، زیرا اگر چه می‏توان مثلا کلمه‏ ی «یافعا» را به «مراهقا» و کلمه «مزدجرا» را به «منتهیا» تبدیل کرد، ولی این تبدیل اگر از لحاظ معنی درست باشد، سجع «عین وراء» را از میان می‏برد، پس به ناچار باید گفت: عین این الفاظ و کلمات از میان دو لب مبارک امام- علیه‏ السلام- صادر گشته است.


  • موافقين ۰ مخالفين ۰
  • ۹۴/۰۳/۰۵
  • ۱۸۰ نمايش
  • احسان حسینی

نظرات (۰)

هيچ نظري هنوز ثبت نشده است
ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی
مدير سايت: احسان حسيني
Thumb_141956
ا اللهم عجل لوليک الفرج
ويــژه هـــا
پي گيري پرسش شما